Sposoby uczenia się a terapie behawioralne

25 stycznia 2012
Alex Alex

Zacznijmy, od wydawałoby się najprostszego zagadnienia, jakim jest sposób uczenia się zwierząt. Każdy kto interesuje się tematyką związaną z psychologią zwierząt potrafi odpowiedzieć na to pytanie. Jednak w wielu, wartościowych zresztą książkach popularno-naukowych, można znaleźć pewnego rodzaju galimatias informacyjny. Przede wszystkim mieszane są pojęcia dotyczące sposobów nauki z rodzajem terapii behawioralnych, a faktem jest to, że terapie behawioralne wykorzystują proces uczenia się do korygowania zachowania. Termin terapia zachowania, czy też terapia behawioralna odnosi się do systematycznego posługiwania się zasadami uczenia się w celu zwiększenia prawdopodobieństwa występowania pożądanych zachowań i/lub zmniejszenia częstotliwości pojawienia się zachowań problemowych. Głównym zadaniem wszystkich organizmów jest uczenie się w jaki sposób przystosować się do otaczającego środowiska i jak skutecznie sobie radzić z jego wymaganiami. W takim razie w jaki sposób uczą się zwierzęta? Biorąc pod uwagę, że są to informacje bardzo szczegółowo opisywane w wielu podręcznikach dotyczących psychologii, zarówno zwierząt jak i ludzi, w tym miejscu zostaną tylko zasygnalizowane. Najprostszą formą jest oczywiście habituacja, która polega na ustaniu lub obniżeniu reakcji na bodziec, który wielokrotnie się powtarza. Dzięki niej zwierzęta uczą się odróżniać w swoim otoczeniu nowe bodźce, które mogą mieć dla nich elementarne znaczenie. Przeciwieństwem habituacji jest uwrażliwienie. Kolejny sposób to uczenie się poprzez skojarzenia, czyli warunkowanie. W tym przypadku mamy do czynienia z warunkowaniem klasycznym i instrumentalnym. Warunkowanie klasyczne polega na kojarzeniu dwóch bodźców, przy czym bodziec obojętny sygnalizuje bodziec bezwarunkowy, wywołujący reakcję bezwarunkową. Organizm uczy się nowego znaczenia dotychczas obojętnego bodźca, który od tego momentu wywołuje naturalną reakcję organizmu taką, jak wywoływał bodziec bezwarunkowy. Warunkowanie klasyczne jest szczególnie istotne z tego względu, że odbywa się bez udziału „woli". Wymaga jednak spełnienia pewnych warunków, między innymi konieczna jest odpowiednia zbieżność w czasie i wartość informacyjna bodźca. Mechanizm warunkowania klasycznego odpowiada za pojawiające się emocje. Jednym z najczęściej analizowanych skutków warunkowania klasycznego jest warunkowany strach. Drugi rodzaj to warunkowanie sprawcze (instrumentalne), w którym osobnik kojarzy zachowanie z jego konsekwencjami. Ten rodzaj uczenia się powoduje, że zachowanie nasila się jeżeli następuje po nim wzmocnienie (nagroda) lub zanika, jeżeli konsekwencją zachowania jest kara (brak nagrody). Zbieżność tych relacji E.L. Thorndike nazwał prawem efektu. W warunkowaniu instrumentalnym zwierzę (również człowiek) uczy się związku bodziec-reakcja w miarę jak doświadcza konsekwencji swojego zachowania. Istotnym elementem tego rodzaju uczenia się jest aktywność osobnika.


Terapie behawioralne wykorzystują wymienione techniki uczenia się, aby wyeliminować niepożądane zachowanie, zarówno u ludzi jak i zwierząt. Punktem wyjścia w tym przypadku jest stwierdzenie, że w wyniku procesu uczenia się można nabywać zarówno normalne jak i anormalne formy zachowania. W zależności od tego jakie metody uczenia będą wykorzystywane, terapie behawioralne można podzielić na dwie grupy. Pierwsza to techniki oparte na ekspozycji na bodziec: odwrażliwianie, przeciwarunkowanie, zatapianie i terapia awersyjna. Systematyczne odwrażliwianie (desensytyzacja) wykorzystuje zjawisko habituacji. Technika ta polega na stopniowym wystawianiu zwierzęcia na działanie bodźca awersyjnego, który wywołuje np. strach. Bardzo istotnym elementem tej terapii jest praca na poziomie nie wywołującym pobudzenia emocjonalnego. Należy zachować takie natężenie lub odległość prezentowanego bodźca, aby zwierzę nie wykazywało oznak strachu. Kolejnym krokiem jest stopniowanie, czyli zwiększanie natężenia lub przybliżanie przedmiotu do zwierzęcia stale zachowując zasadę, że nie można wywołać uczucia strachu. Terapeuci doskonalący tę metodę (np. J.Wolpe) zakładali, że organizm nie może jednocześnie doświadczać pozytywnych i negatywnych emocji. Spodziewanymi efektami systematycznej desensytzacji jest coraz mniejsze nasilenie lęku podczas konfrontacji z bodźcem, coraz krótszy czas utrzymywania się nasilonego lęku podczas ekspozycji bodźca oraz rewizja przekonań odnoszących się do zagrożeń związanych z określonym bodźcem. Należy jednak pamiętać, że odwrażliwianie będzie procedurą skuteczną, na tyle ile granice sukcesu wyznaczy genotyp.


Przeciwarunkowanie jest techniką opartą na metodzie uczenia poprzez warunkowanie klasyczne. W tym przypadku, bodziec dotychczas awersyjny, zostaje połączony z apetytywnym bodźcem bezwarunkowym. Bodziec awersyjny powinien, poprzez warunkowanie klasyczne, nabrać cech bodźca apetytywnego, wywołującego pozytywne skojarzenia i pozytywne emocje. Przeciwarunkowanie jest bardzo często łączone z systematycznym odwrażliwianiem, szczególnie jeżeli problematyczne zachowanie ma podłoże lękowe. Kolejną metodą z grupy terapii ekspozycyjnych jest zatapianie (flooding). W tej procedurze zwierzę jest wystawione na działanie bodźca awersyjnego, który wywołuje u niego negatywne emocje. Bodziec awersyjny może zostać wycofany dopiero w momencie, kiedy zwierzę nie okazuje pobudzenia emocjonalnego. W przeciwnej sytuacji najprawdopodobniej dojdzie do eskalacji problemu. W przypadku zwierząt technika ta może być stosowana wyłącznie w sytuacji, kiedy zostają spełnione następujące warunki: strach związany z określonym bodźcem nie jest jeszcze silnie utrwalony, natężenie negatywnych emocji jest prezentowane na co najwyżej umiarkowanym poziomie, nie wolno stosować tej terapii, jeżeli istnieje możliwość, że w trakcie pojawi się bodziec, który jest odbierany jako faktyczne zagrożenie. Najłatwiej zobrazować to konkretnym przykładem. Jeżeli nasz pies okazuje niepokój w trakcie jazdy samochodem i nie jest to silna reakcja emocjonalna możemy wykorzystać technikę zatapiania. W takim przypadku rozpoczynamy jazdę z psem i możemy ją zakończyć dopiero w momencie, kiedy pies zachowuje się spokojnie i nie obserwujemy żadnych negatywnych reakcji emocjonalnych. Innym przykładem może być strach psa przed wyjściem na ulicę. Jeżeli nie ma konkretnego bodźca wywołującego takie zachowanie możemy zastosować terapię zatapiania. Jeżeli jednak pies boi się wychodzić na ulicę, ponieważ odczuwa strach przed samochodami (np. w przeszłości był potrącony przez nadjeżdżający samochód) możemy zastosować ten rodzaj terapii tylko w sytuacji, kiedy jesteśmy pewni, że żaden samochód w trakcie prowadzenia procedury na tej ulicy się nie pojawi! Efektem w tym przypadku będzie eliminacja strachu przed wyjściem na ulicę. Natomiast zmiana nastawienia emocjonalnego do konkretnego bodźca jakim jest samochód musi odbywać się na drodze przeciwarunkowania i odwrażliwiania. Terapia przez zatapianie może być skuteczna w przypadku leczenia fobii.


Terapia awersyjna nie jest zwykle polecana w przypadku zwierząt. W technice tej wykorzystuje się mechanizm warunkowania klasycznego, kojarząc bodźce dotychczas pozytywne z silnymi bodźcami awersyjnymi. Ten rodzaj terapii stosowano np. jako metodę odstraszającą wilki od polowania na owce. Metoda ta może być wykorzystywana w skrajnych sytuacjach, kiedy chodzi o zagrożenie życia zwierząt. Jednak nie powinna być stosowana jako metoda eliminacji problematycznych zachowań!


Drugą grupą są techniki wykorzystujące warunkowanie sprawcze. W tym przypadku istotne znaczenie odgrywa zbieżność pomiędzy okolicznościami, w jakich dane zachowanie występuje, samym zachowaniem i jego następstwami. Kierowanie zachowaniem za pomocą zależności jest właściwe w sytuacji, kiedy jedna reakcja zwierzęcia może być zastąpiona drugą. Kierowanie za pomocą zależności oznacza taką strategię terapeutyczną, która polega na zmianie zachowanie poprzez modyfikowanie konsekwencji tego zachowania. Podstawowe strategie w tym przypadku to technika wzmacniania pozytywnego, karania negatywnego i technika wygaszania. Te zagadnienia są również bardzo szczegółowo omawiane w wielu podręcznikach o tematyce psychologicznej lub związanej ze szkoleniem psów. W tym miejscu chciałbym jedynie zwrócić uwagę, że niejednokrotnie wygaszanie jest utożsamiane z karaniem, lub pisząc o karaniu autorzy używają określenia „wygaszanie" niepożądanego zachowania. Te dwa określenia nie oznaczają jednak dokładnie tego samego procesu, a jedynie fakt, że w obu przypadkach powinniśmy uzyskać mniejsze prawdopodobieństwa wystąpienia niepożądanego zachowania. Klasyczne wygaszanie polega na tym, że zwierzęciu prezentowany jest bodziec warunkowy bez bodźca bezwarunkowego. Po pewnym czasie bodziec ten traci znaczenie bodźca warunkowego i reakcja zostaje wygaszona. Przykładem może być nadmierna ekscytacja psa na widok smyczy, która stała się bodźcem warunkowym, zapowiadającym bodziec bezwarunkowy - spacer (jako możliwość kontaktów społecznych). Jeżeli chcemy zmniejszyć w tym przypadku reaktywność psa, smycz będzie prezentowana wielokrotnie, ale po tym fakcie spacer nie nastąpi. Brak związku pomiędzy bodźcami spowoduje stopniowe zanikanie reakcji emocjonalnej na widok smyczy i pies nie będzie prezentował określonego zachowania. Wygaszanie może być skuteczne jeżeli zostaną usunięte ze środowiska wszystkie elementy wzmacniające. Innym problemem jest zjawisko wybuchu wygaszeniowego oraz odnowienia reakcji, jeżeli pojawi się jeden z dotychczasowych czynników wzmacniających. Technikę wygaszania można stosować podczas terapii leku separacyjnego, jeżeli pewne zachowania lub czynności opiekuna stały się dla psa bodźcem warunkowym np. dźwięk kluczy od mieszkania sygnalizuje wyjście opiekuna i w tym momencie pies zaczyna wykazywać niepokój. Wygaszenie tego zachowania będzie polegało na bardzo częstym braniu do ręki kluczy i odkładaniu, bez wychodzenia z mieszkania. Bodziec warunkowy - (dźwięk kluczy) nie będzie łączony z bodźcem bezwarunkowym (pozbawienie kontaktu społecznego i pozostawienie psa) i dzięki temu stopniowo zaniknie reakcja warunkowa (strach). Bardzo ważne jest, aby podczas stosowania tej procedury nie doszło do ponownego uwarunkowania bodźca, ponieważ uzyskamy efekt przeciwny do zamierzonego - nieregularne wzmocnienie zachowania. Stąd też w praktyce jest dosyć trudno skutecznie stosować procedury wygaszania. Jednocześnie, jeżeli metoda jest odpowiednio dobrana i stosowana powinna przynieść pozytywny rezultat w dość krótkim czasie.


Karanie negatywne ma zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia określonego zachowania, a terapia ta polega na wycofaniu czynników nagradzających zachowanie. Stosując tę technikę należy bardzo dokładnie określić motywację zachowania, czyli zweryfikować czynniki wzmacniające. Procedura karania negatywnego dotyczy terapii zachowań warunkowanych instrumentalnie i polega ona na usunięciu ze środowiska czynnika wzmacniającego - nagrody. Stosując tę strategię należy używać sygnału poprzedzającego brak nagrody (znacznik braku nagrody). Jednocześnie bardzo ważne jest aby wzmacniać pozytywnie właściwe zachowanie. W przeciwnym razie może dojść do sytuacji, że jedna reakcja negatywna zostanie zastąpiona inną, również niewłaściwą. Należy pamiętać, że to nagradzanie określonego zachowania uczy właściwego postępowania, natomiast wyłącznie eliminowanie niewłaściwych zachowań nie daje wskazówek naszemu pupilowi - jak ma postępować.


Zachowanie zwierząt można również kształtować wykorzystując teorie społecznego uczenia się. O tym jednak innym razem :).

  AUTOR TEKSTU:

dr Iwona Rozempolska-Rucińska 

Wydział Biologii i Hodowli Zwierząt UP w Lublinie

SAVANT Ośrodek Psychologii i Genetyki Zwierząt

WSPÓŁAUTORKA TEKSTU:

Elżbieta Kosik

Tagi: nauka, szkolenie, zachowanie. warunkowanie
    Share                                    

Musisz być zalogowany aby dodać komentarz

Porada dnia

Bezpieczeństwo w domu – trujące rośliny

Niektóre z roślin, jakie trzymamy w mieszkaniu mogą być trujące. Sprawdź, czy Twoje mieszkanie jest bezpieczne pod tym względem, pozbądź się trujących roślin bądź umieść je tak, aby pies nie miał do nich dostępu. Również niektóre rośliny sadzone w ogrodzie oraz rosnące dziko na polu mogą stanowić niebezpieczeństwo dla czworonoga. Zadbaj o to, aby pies nie był na nie narażony. Zachęcamy do zapoznania się z listą trujących roślin (dział Zdrowie i Pielęgnacja).

Chmurka tagów

1% adopcja adopcja psa adopcja psów adopcje psów adopcji agility agresja agresja lękowa agresja u psów agresja ze strachu agresywny pies akcja przeciwko nielegalnym hodowlom angielski aport apteczka artykuły artykuły o psach badania badania o psach behawiorysta behawiorysta u hodowcy buldog buldog angielski cebula chód choroba ciągnięcie na smyczy ciekawostki ciekawostki o psach ciekawostki pies coape co nowego w ustawie o ochronie zwierząt co robić gdy mam problem z psem co robić gdy pies rzuca się na ludzi co robić gdy pies siusia co wziąć pod uwagę przed zakupem psa co zrobić z psem podczas wyjazdu cwał czekolada czesane decyzja decyzja o posiadaniu psa dlaczego warto mieć psa dla kogo praca petsittera dna dogwalker dominacja dominująca łapa dzielnica dzien dzień dzień otwarty dzien otwarty coape dzień zwierząt ekipa elkhund elkhund czarny elkhund szary emocje foksterier foksterier krótkowłosy foksterier szorstkowłosy galeria psa galop gdzie mieszka pies gdzie zostawić psa gesty hałas hodowca hodowla huk identyfikacja interakcja interpretacja jak chodzi pies jak dbać o sierść psa jak pies stawia łapy jak pomóc psom w schroniskach jak pomóc psu w sylwestra jak przeżyć sylwestra z psem jak przygotować psa do sylwestra jak się przygotować do zakupu psa jak stworzyć psu profil jak wybrać hodowlę jak wybrać szczenię jak zarejestrować psa kąpiel kara karać czy nagradzać psa karanie karanie psa karma karma dla psów karma dla psów w schronisku katarzyna szewczyk kłus kolor komentarz komentowanie komentowanie zdjęć psów konkursy krzywda kupa kupię psa kupno lagotto łapa lekarstwa lewa lewo machanie ogonem małpa miasto międzynarodowy dzień zwierząt mieszaniec miłośnicy psów miska mops mowa ciała mówimy nie pseudohodowcom nagradzanie psa nagroda nasza psina nauka nawyki niebezpieczeństwo nieuczciwy hodowca nos nowości dla właścicieli psów nowy objawy obserwacja ochrona ochrona psa oczy odcisk oddam psa oferta ogłoszenia ogłoszenia adoptycjne ogłoszenia o psach ogłoszenia petsitterów ogłoszenia pies do adopcji ogłoszenia psy ogłoszenie ogon opieka opieka nad psem w ferie opieka nad psem w sylwestra organizacja kynologiczna ośrodek szkolenia savant otwarty pesudohodowla petsitter petsittera petsitter miłośnik zwierząt pielęgnacja pielęgnacja psa pielęgnacja sierści psa pierwsze pies pies atakuje przechodniów pies rzuca się na ludzi pies sierść pies sika pies źle się zachowuje piłka podszycie pomoc pomoc behawiorysty pomoc psom pomoc schronisku pomoc schronisku dla zwierząt porady portal portal dla psów portal dla właścicieli psów posiadanie posiadanie psa poszukaj psiarzy powitanie powody praca praca dla osoby która kocha psy praca ze zwierzętami praca z psami prawa prawo prezent problem problemy problemy w relacji z psem problemy z psem problemy z zachowaniem psa profil profil psa przegrzanie przekaż 1% schronisku dla zwierząt psa pseudohodowca pseudohodowla psów psy psychologia zwierząt psy do adopcji psy krótkoczaszkowe psy świętują psy z okolicy publikacja artykułów o psach radość rasa rasowy rasy rehabilitacja rejestracja rejestracja pies rejestracja psa relacja rodzaje rośliny rower rowerzyści sąd savant schronisko schronisko we wrocławiu schronisko w józefowie sierść słońce smakołyk śmiech śmierć spacer specjalista sposoby chodu psa spotkanie sprzątanie sprzedam psa stęp stwórz swojemu psu profil światowy dzień psa światowy dzień zwierzą święta święto święto zwierząt sygnały sylwester sylwester i pies symptomy szczeniak szczotkowanie szkolenie szukam petsittera terapia terapia behawioralna test trawa tresura trucizna trufla trująca twarz typ uczucia upały usługi ustawa ustawa o ochronie zwierząt użytkownicy warto mieć psa warunkowanie instrumentalne warunkowanie klasyczne west highland white terier westie weterynarz wilk właściciel właściciele właściciele psów własciciel psa właściciel psa właściele psów wspólne spacery z psami współpraca współpraca z behawiorystami współpraca z zoopsychologami wybór wychowanie wygląd wyklady wykłady wykłady coape wystawa wystawa psów wystawa psów w radomiu wystrzały wzrok zabawa zachowanie zachowanie. warunkowanie zakaz handlu zakaz obcinania ogonów zakaz obcinania uszu zakup zakup psa zalety zalety posiadania psa zanim kupisz psa zaopiekuję się psem zawód petsitter zdjęcia psów zdrowie zmiany w ustawie o ochronie zwierząt znęcanie się znęcanie się nad zwierzęciem zoopsycholog zwierząt zwierzęta życzenia